Thị trường xuất khẩu - lo xa không bằng lo gần!

Chuyện vất vả ngược xuôi, từ quốc gia gần đến những nước xa xôi để tìm thị trường xuất khẩu cho hàng hóa Việt Nam đã không còn là điều mới mẻ. Thế nhưng, chuyến khảo sát thị trường Singapore của Tổng công ty công nghiệp thực phẩm Đồng Nai(Donataba) từ 17 đến 21-3 vừa qua, gồm lãnh đạo tổng công ty và các doanh nghiệp thành viên, lại xới lên nhiều vấn đề phải trăn trở.

Nhiều mặt hàng lương thực và thực phẩm bày bán ở FP Singapore cũng không xa lạ gì với Đồng Nai.

* Cơ hội trong tầm tay

Hầu hết các thành viên trong đoàn công tác của Donataba đều tỏ ra phấn chấn khi được nghe ông Tng Ah Yiam, Giám đốc thương mại quốc tế của FairPrice Group (FP), nhà bán lẻ lớn nhất ở Singapore, kể câu chuyện: "Cách nay hơn 2 năm, FP không hề biết gì về gạo Việt Nam. 95% gạo nhập là của Thái Lan và 5% từ Úc. Thế nhưng hiện nay, chúng tôi đã nhập từ Việt Nam khoảng 800 tấn gạo/tháng và xu hướng sẽ tăng lên. Lý do nhập gạo Việt Nam vì chất lượng tốt và giá cả cạnh tranh".

Ông Tng Ah Yiam cho biết, FP có hơn 200 cửa hàng bán lẻ và siêu thị, hàng tuần phục vụ khoảng 2,5 triệu lượt người đến mua sắm, chiếm khoảng 53% thị phần bán lẻ của Singapore. 95% hàng hóa bán lẻ của FP được nhập khẩu với doanh số nhập khẩu hàng năm lên đến 300 triệu USD. Có khá nhiều nông sản và thực phẩm được FP nhập từ các nước ASEAN, trong đó có Việt Nam, bởi vì tập quán tiêu dùng các nước trong khu vực cũng khá giống nhau, vận chuyển thuận tiện và giá cả hợp lý. "Việt Nam là quốc gia trong cộng đồng ASEAN lại rất gần Singapore và xu hướng của FP cũng muốn tìm kiếm các đối tác, bạn hàng ở Việt Nam với thế mạnh là hải sản, trái cây và nhiều loại nông sản khác. Nếu hàng hóa xuất khẩu của Donataba có chất lượng tốt và giá cả cạnh tranh sẽ trở thành đối tác của FP" - ông Tng Ah Yiam nhấn mạnh.

FP là mô hình liên hiệp hợp tác xã được thành lập vào năm 1983 với 500 ngàn xã viên, chiếm khoảng 1/10 dân số của Singapore, hoạt động và kinh doanh trên nhiều lĩnh vực như xuất nhập khẩu, bán lẻ, xuất bản báo chí, bảo hiểm, chăm sóc người già... FP có trách nhiệm tham gia bình ổn giá tại thị trường Singapore. Mục tiêu FP trong tương lai là trở thành nhà bán lẻ toàn cầu.

Qua trao đổi với các thành viên lãnh đạo FP, giám đốc các doanh nghiệp của Donataba cho rằng cơ hội khai thác thị trường xuất khẩu sang Singapore không quá khó. Nhưng để "khai thông" được thị trường này lại phải bắt đầu từ trong nước. Bà Lệ Hồng, Tổng giám đốc Donataba, khẳng định: "Đồng Nai có nhiều sản phẩm nông nghiệp có thể đáp ứng yêu cầu của FP. Donataba có thể tổ chức sản xuất hoặc làm đầu mối kết nối nguồn hàng cung cấp cho FP. Nếu có hợp tác xuất khẩu cho FP thì Donataba sẽ không bán sản phẩm giá rẻ mà cung cấp hàng hóa có chất lượng tốt và đảm bảo an toàn".

* Lo xa không bằng lo gần

Gạo Jasmin Việt Nam được FP nhập khẩu bày bán ở siêu thị.

Rảo qua siêu thị bán lẻ của FP, các thành viên trong đoàn doanh nghiệp của Donataba xăm xoi khá kỹ từ bao bì, trọng lượng và giá bán của các loại sản phẩm gần gũi với Đồng Nai như: thịt heo, thịt gà, gạo, các loại rau, quả củ... Điều dễ nhận thấy là giá cả ở Singapore rất đắt đỏ. Một trái bắp tươi có giá khoảng hơn 30 ngàn đồng (quy đổi đô la Singapore sang tiền đồng Việt Nam); 180gr nấm rơm hơn 38 ngàn đồng; 150gr nấm mèo khoảng 14 ngàn đồng; 1kg đậu phộng còn vỏ gần 70 ngàn đồng (nhập từ Trung Quốc);1kg thịt phi lê hơn 300 ngàn đồng; 1kg thịt sườn gần 200 ngàn đồng; 1kg cánh gà 115 ngàn đồng... Tại siêu thị của FG, cũng bày bán một vài sản phẩm "Made in Vietnam" như: trái sa-pô-chê của DNTN Lợi Phong (tỉnh Bình Dương); bánh tráng của Safaco (mang danh hiệu Hàng Việt Nam chất lượng cao); trái thanh long (tỉnh Bình Thuận), gạo Jasmine... Một bịch bánh tráng 300gr của Safaco bán giá hơn 30 ngàn đồng; 1kg gạo Jasmine có giá hơn 110 ngàn đồng.

Ông Tng Ah Yiam: "Lúc ban đầu, FP mới nhập gạo từ Việt Nam về bán thử tại các siêu thị chỉ có vài chục tấn/tháng và nhận thấy sự phản ứng của thị trường khá chậm chạp. Nhưng một thời gian sau, người tiêu dùng Sigapore đã chấp nhận vì chất lượng gạo tốt như các quốc gia xuất khẩu gạo khác và giá lại rẻ hơn khoảng 20%. FP cũng có nhập khẩu thanh long, bánh tráng, bí đỏ vỏ xanh và trái sa-pô-chê của Việt Nam Quan điểm của FP trong nhập khẩu là không ấn định bất kỳ nhà cung cấp và nguồn cung cấp nào mà luôn tìm kiếm đối tác để có mức giá cạnh tranh. Việt Nam có nhiều tiềm năng đẩy mạnh xuất khẩu vào Singapore X.P

Ông Phạm Văn Yên, Giám đốc Xí nghiệp sản xuất - dịch vụ nông nghiệp Cẩm Mỹ , cho biết: "Xoài ở địa phương tôi ngon lắm cũng chưa tới 20 ngàn đồng/kg, còn tại siêu thị FP bán tới cả 100 ngàn đồng". Ông Lê Văn Mẽ, Giám đốc Công ty CP chăn nuôi heo Phú Sơn, nhận xét: "Các sản phẩm thịt heo bày bán ở FP không phải là Đồng Nai không chế biến được. Vấn đề là phải quản lý tốt từ đầu vào đến đầu ra để không bị tốt, xấu lẫn lộn". Bà Lệ Hồng, Tổng giám đốc Donataba, cũng thừa nhận rằng khó khăn lớn nhất trong việc đẩy mạnh xuất khẩu hàng nông sản ở Việt Nam nói chung và Đồng Nai nói riêng là phải tổ chức lại quy trình sản xuất trong chăn nuôi và trồng trọt, đảm bảo khép kín để có thể quản lý được chất lượng sản phẩm sạch và an toàn, với số lượng lớn có thể đáp ứng quanh năm cho nhà nhập khẩu.

Quả thật, cơ hội xuất khẩu cho hàng nông sản Đồng Nai - Việt Nam ở trong tầm tay. Thế nhưng, để thay đổi tập quán và thói quen sản xuất nhỏ lẻ của nông dân là cực kỳ khó khăn. Vì vậy, nỗi lo lớn nhất trong việc tìm đầu ra cho thị trường xuất khẩu nông sản chính là ở... quê nhà!

Nói chung là... Chiếc iphone và... cái tăm

Theo Tổng cục Thống kê, kim ngạch nhập khẩu cả nước quý I-2010 ước đạt 17,6 tỷ USD, tăng 38,4% so với cùng kỳ năm trước, trong khi đó kim ngạch xuất khẩu cả nước chỉ đạt 14,1 tỷ USD, giảm 1,6% so với cùng kỳ năm 2009.

"Kết tội" những nguyên nhân nhập siêu, một quan chức cho biết chính các thiết bị viễn thông 3G, trong đó chiếc điện thoại iphone là thủ phạm chủ yếu với đóng góp khoảng 1 tỷ USD. Tuy nhiên, nếu chi cả 1 tỷ USD mua cái iphone thì các mạng di động bán cho ai? Nhưng có lẽ chưa cần bàn đến chuyện cách lập luận này đúng hay sai...

Iphone đại diện cho nhóm hàng xa xỉ trong kim ngạch nhập khẩu. Ngoài iphone, có thể kể đến hàng loạt "kẻ phạm tội" khác như ô tô, xe máy, các mặt hàng điện tử, máy tính... Vấn đề ở chỗ chúng ta còn nhập khẩu những gì?

Nhập siêu quý I lên tới 3,5 tỷ USD, bằng 25,6% kim ngạch xuất khẩu, trong đó các mặt hàng nguyên liệu phục vụ sản xuất như bông, vải sợi, phôi thép... có mức tăng cao. Chẳng hạn, chúng ta nhập khẩu 422 triệu USD các sản phẩm hóa chất, tăng 52,9%; giấy các loại 213 nghìn tấn, tăng 12,7%; bông các loại 92 nghìn tấn, tăng 162,9%; sợi các loại 124 nghìn tấn, tăng 124%; rồi nào là nguyên phụ liệu da giày, kim loại thường...

Nhập siêu lớn đâu phải do chúng ta "tha" về các mặt hàng xa xỉ. Tại sao trong khi đang tồn kho khoảng 300 nghìn tấn phân bón, các doanh nghiệp trong nước đang phải sản xuất dưới công suất thiết kế, chúng ta lại "chở về" chính mặt hàng này? Nếu để ý trên thị trường, có thể thấy chúng ta gần như nhập khẩu tất tần tật mặt hàng, từ tiêu dùng tới nguyên phụ liệu sản xuất, dây chuyền máy móc, thiết bị... Cụ thể, trong cơ cấu hàng nhập khẩu quý I, gần 90% kim ngạch dành cho máy móc, thiết bị, nguyên phụ liệu...

Chiếc iphone không phải là... cái tội. Nhóm hàng xa xỉ không phải là tội phạm.

Nói chung là như vậy...

Những câu hỏi rất đơn giản, được đặt ra đã lâu nhưng chưa hề được trả lời:

Việt Nam là nước nông nghiệp, lực lượng lao động trong lĩnh vực này chiếm đa số nhưng tại sao Việt Nam lại phải đi nhập về từ giống má, dây chuyền chế biến nông sản đến phân bón, thức ăn chăn nuôi? Phải chăng đây là những mặt hàng quá khó để sản xuất?

Giao thương là tất yếu nhưng tại sao Việt Nam là "cường quốc dệt may, da giày" mà trên thị trường, hầu như ít doanh nghiệp nội địa nào có được thị phần đáng kể?... Đến cái tăm người dân sử dụng cũng phải đi nhập. Tương tự là cây kim, sợi chỉ... Xem ra, trách chiếc iphone... oan quá.

Rõ ràng điều chúng ta cần để kiềm chế nhập siêu là tổ chức lại sản xuất. Song chừng nào tư duy lãnh đạo còn chưa nhận thức được điều này, chừng đó chúng ta vẫn còn thói quen "túm" bất cứ "đối tượng khả nghi" nào để đổ tội nhập siêu. Như vụ iphone chẳng hạn.

Tìm lời giải cho bài toán nhập siêu: Trước mắt, cần đẩy mạnh xuất khẩu để giảm nhập siêu

Trong khi dư luận lo ngại nhập siêu cao thì Bộ Công Thương lại nhận định việc nhập khẩu và nhập siêu tăng trong quý I chưa đáng lo ngại. Tuy nhiên, quyết liệt hạn chế nhập siêu vẫn được Bộ Công Thương ưu tiên hàng đầu trong công tác điều hành hiện nay.

Đẩy mạnh xuất khẩu vẫn là giải pháp tối ưu trong giai đoạn trước mắt để đảm bảo cán cân thương mại. Ảnh minh họa

Nhập siêu chưa đáng lo ngại !

Thông tin 3 tháng đầu năm Việt Nam nhập tới gần 1 tỷ USD riêng mặt hàng điện thoại, nhóm hàng được coi là xa xỉ đã khiến dư luận quan ngại, khi mà chúng ta đang đối mặt với bối cảnh nhập siêu được cho là căng thẳng hiện nay. Nhập siêu quý I/2010 là 3,4 tỷ USD, bằng 23,5% kim ngạch nhập khẩu (KNNK).

Cho dù không tính cả mặt hàng vàng (vốn là mặt hàng được cho là không có ý nghĩa thúc đẩy sản xuất) thì nhập siêu cũng đã ở mức 3,14 tỷ USD bằng 22,2% KNNK.

Đáng chú ý, nhóm hàng cần nhập khẩu phục vụ cho sản xuất (nguyên nhiên vật liệu, máy móc thiết bị…) quý I tăng 37,7% chiếm 78,8% KNNK. Trong khi nhóm hàng cần kiểm soát nhập khẩu tăng 61% so với cùng kỳ 2009, chiếm 11,7% tỷ trọng của KNXNK, trong nhóm này mặt hàng vàng tăng 800% so với cùng kỳ 2009. Nhóm hàng cần hạn chế nhập khẩu cũng tăng 38,6% đạt 1,7 tỷ USD.

Trong khi dư luận tỏ ra quan ngại trước việc nhập siêu cao như đã nêu, thì Bộ Công Thương lại nhận định việc nhập khẩu và nhập siêu tăng trong quý I vẫn chưa đáng lo ngại, bởi 5 lý do dưới đây.

Thứ nhất, dù nhập khẩu tăng cao 40,2% trong khi xuất khẩu lại giảm nhẹ, ảnh hưởng xấu đến cán cân thương mại trong quý I/2010, nhưng nếu so sánh với cùng kỳ năm 2008 thì nhập khẩu vẫn thấp hơn 17%, trong khi đó xuất khẩu lại tăng hơn 9,8% (năm 2008 là năm bắt đầu xảy ra khủng hoảng kinh tế thế giới).

Thứ hai, tình hình xuất nhập khẩu có chuyển biến tích cực theo hướng xuất khẩu tăng lên, trong khi nhập khẩu giảm qua các tháng (tháng 3 xuất khẩu tăng 49,5%, trong khi nhập khẩu chỉ tăng 33,1%).

Thứ ba, nhập khẩu của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng mạnh hơn nhiều so với nhập khẩu của các doanh nghiệp trong nước, cụ thể nhập khẩu của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng 57,3%, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ tăng 30,4%.

Thứ tư, việc nhập khẩu nhiều mặt hàng nguyên, nhiên vật liệu tăng mạnh về lượng trong thời gian gần đây cho thấy sản xuất, xuất khẩu đang trên đà tăng trưởng. Tuy nhiên cũng phải thấy giá nhập khẩu của nhiều loại mặt hàng tăng mạnh ảnh hưởng không nhỏ tới đầu vào của sản xuất kinh doanh, trong khi đó giá hàng hóa xuất khẩu lại tăng không bằng giá nhập khẩu, gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Thứ năm, mặc dù nhập siêu có dấu hiệu tăng trong 3 tháng đầu năm, song nếu so với cùng kỳ năm 2008 (thời điểm đó nhập siêu ở mức 64% /tổng KNXNK) thì nhập siêu 3 tháng đầu năm 2010 vẫn là ở mức chấp nhận được.

Tuy nhiên, quyết liệt hạn chế nhập siêu vẫn được Bộ Công Thương ưu tiên hàng đầu trong công tác điều hành hiện nay.

Ưu tiên hàng sản xuất trong nước và đẩy mạnh xuất khẩu

Được biết, Bộ Công Thương đã đề cập tới một số biện pháp nhằm giảm nhập siêu trong thời gian tới, như chỉ ưu tiên nhập khẩu vật tư thiết bị và công nghệ tiên tiến phục vụ đầu tư và sản xuất trong nước, đồng thời hạn chế nhập khẩu các mặt hàng xa xỉ (ô tô, điện thoại), một số thực phẩm, nông lâm thủy sản không cần thiết.

Song theo một lãnh đạo của Bộ Công Thương, cái khó nhất hiện nay là các loại hàng hóa cần hạn chế và kiểm soát nhằm giảm nhập siêu lại chiếm tỷ trọng không lớn trong cơ cấu nhập khẩu, còn các mặt hàng cần phải nhập khẩu để phục vụ sản xuất thì đã chiếm tới 88%.

Chẳng hạn, nếu so sánh kim ngạch nhập khẩu nhóm hàng xa xỉ không thiết yếu năm 2009 chỉ ở mức 5- 6 tỷ USD thì năm 2010 theo tính toán cũng chỉ ở mức đó. Nếu tập trung “loại trừ” được việc nhập khẩu các mặt hàng không thiết yếu thì cũng chỉ chiếm ở mức khoảng trên 8 %/ tổng KNNK.

Theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, hiện Bộ Công Thương đang rà soát các danh mục hàng thóa, thiết bị trong nước sản xuất được để ưu tiên sử dụng thay cho hàng nhập khẩu. Theo Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch ( Bộ Công Thương) Huỳnh Đắc Thắng, nhanh nhất cũng phải cuối quý II mới hoàn thành danh mục này.

Được biết, Bộ Công Thương sẽ triển khai xây dựng danh mục hàng hóa, thiết bị trong nước sản xuất được theo hướng căn cứ vào mã hàng và đề xuất can thiệp bằng công cụ thuế. Việc xây dựng danh mục này căn cứ vào mã sản phẩm nhằm tạo điều kiện cho việc kiểm soát thuận tiện và tạo tính minh bạch cho doanh nghiệp cũng như các cơ quan giám sát. Bộ Công Thương cũng đang phối hợp với Tổng cục Hải quan thống nhất các mã hàng và cùng với các doanh nghiệp rà soát kê khai các sản phẩm.

Tuy nhiên đẩy mạnh xuất khẩu vẫn được coi là giải pháp tối ưu trong giai đoạn trước mắt để đảm bảo cán cân thương mại.

Bởi theo phân tích cho thấy, mặc dù xuất khẩu quý I/2010 chỉ tăng nhẹ, nhưng so với năm 2008 tăng 9,8% và cơ cấu hàng xuất khẩu có nhiều chuyển biến tích cực.

Tỷ trọng nhóm hàng xuất khẩu chế biến tăng mạnh chiếm 65% tổng KNXK. So với năm 2009, tỷ trọng này chỉ tăng 7% và so với năm 2008 tỷ trọng này tăng 8,6%. Tỷ trọng nhóm hàng nhiên liệu khoáng sản xuất khẩu giảm mạnh xuống còn 13,8% so với 17,1% của năm 2009 và 23,7% của năm 2008.

Thêm nữa, xuất khẩu nhiều mặt hàng công nghiệp có mức tăng trưởng mạnh so với cùng kỳ 2008 và 2009.

Cụ thể, sản phẩm hóa chất đã tăng 39,3%, sản phẩm chất dẻo tăng 23,7%, sản phẩm cao su tăng 95,6%, sản phẩm gỗ tăng 31,7%, hàng dệt may tăng 15,5%, hàng điện tử tăng 40,2%, máy móc thiết bị tăng 71,8%, dây cáp điện tăng 121%, phương tiện vận tải tăng 160%... Đây là tín hiệu đáng mừng và là cơ sở để dự báo xuất khẩu năm nay sẽ tăng trưởng khá.

Bộ Công Thương kỳ vọng sẽ giữ được con số nhập siêu ở mức 20% theo Nghị quyết của Quốc hội.

Điểm tựa xuất khẩu từ thị trường ASEAN

Các doanh nghiệp nên coi thị trường ASEAN là nơi tạo đà để vươn ra các thị trường lớn, thay vì chỉ tập trung tăng xuất khẩu vào khu vực này.

Theo báo cáo của Bộ Công thương, năm 2009, xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường các quốc gia Đông Nam Á đạt 8,26 tỷ USD, tương đương 15,2% kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Trong đó, xuất khẩu sang Singapore đạt 2,06 tỷ USD, Philippines đạt 1,4 tỷ USD, Thái Lan đạt 1,27 tỷ USD, Malaysia đạt 1,67 tỷ USD, Campuchia đạt 1,12 tỷ USD, Indonesia đạt 762 triệu USD, Lào 164 triệu USD...

Kế hoạch xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường ASEAN trong năm nay được Bộ Công thương đưa ra từ đầu là khoảng 8,88 tỷ USD. Thực tế hoạt động trong tháng đầu năm cho thấy, xuất khẩu vào khu vực này đang khá thuận lợi. Tháng 1/2010, kim ngạch xuất khẩu sang thị trường ASEAN đạt 850,6 triệu USD, tăng 8,4% so với tháng 12 năm 2009 và tăng tới 60,6% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, mặt hàng dầu thô và gạo có mức tăng mạnh nhất. Xuất khẩu dầu thô vào ASEAN đạt 194,8 triệu USD, tăng tới 83,22% so với tháng 12/2009; xuất khẩu gạo đạt 149,25 triệu USD, tăng 45,33% so với tháng 12/2009 và tăng gần gấp 4 lần so với tháng 1/2009.

Tuy nhiên, xuất khẩu nhiều mặt hàng vào khu vực này không đạt kết quả như mong muốn, một phần do nhiều doanh nghiệp chưa biết tận dụng những ưu đãi thuế quan CEPT/AFTA. Thống kê của Bộ Công thương cho thấy, trong tổng số 8,26 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường này năm 2009, tỷ lệ sử dụng C/O form D để tận dụng ưu đãi thuế quan CEPT/AFTA chỉ chiếm dưới 20%.

Ông Lê Triệu Dũng, Trưởng phòng ASEAN (Vụ Chính sách thương mại đa biên - Bộ Công thương) cho biết, tỷ lệ này đã tăng lên trong những năm qua. Tuy nhiên, có nhiều lý do dẫn tới việc nhiều doanh nghiệp chưa sử dụng C/O form D. “Lý do dễ thấy nhất là với nhiều mặt hàng, thuế MFN không chênh quá lớn so với thuế trong CEPT/AFTA, nên doanh nghiệp không cần phải sử dụng C/O form D trong hoạt động xuất khẩu. Thứ nữa là do hàng hoá của doanh nghiệp xuất khẩu không đạt tiêu chí (hàm lượng ASEAN chiếm trên 40%) để được cấp C/O form D. Cuối cùng là tình trạng hạn chế thông tin, nên doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan”, ông Dũng phân tích.

Trên thực tế, ASEAN là một thị trường quan trọng của xuất khẩu và tỷ lệ kim ngạch xuất khẩu vào thị trường này trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam trong năm 2009 là 15,2%. Do đó, Bộ Công thương luôn khuyến khích các doanh nghiệp tìm hiểu thông tin liên quan tới việc sử dụng C/O form D để tận dụng ưu đãi thuế quan và đẩy mạnh xuất khẩu. Trong nhiều cuộc họp với các doanh nghiệp xuất khẩu, Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Thành Biên đã nói tới điều này và coi đây là một trong những biện pháp cân bằng giữa xuất khẩu và nhập khẩu, bởi trong vài năm gần đây, tỷ lệ nhập siêu từ thị trường ASEAN luôn cao.

Tuy nhiên, để đẩy mạnh xuất khẩu vào thị trường ASEAN đối với các doanh nghiệp là không dễ. Và dù có tăng cường sử dụng C/O form D trong xuất khẩu, các doanh nghiệp cũng không thể tăng đột biến lượng hàng hoá vào thị trường này. Các chuyên gia thương mại lý giải rằng, lý do cơ bản khiến các doanh nghiệp khó có thể tăng mạnh hàng xuất khẩu vào thị trường ASEAN do cơ cấu hàng hoá của Việt Nam khá tương đồng với các nước trong khối. Do vậy, để tăng khả năng tận dụng thị trường này, các doanh nghiệp cần phải tìm thêm hướng đi khác.

Theo ông Trần Quốc Khánh, Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công thương), việc dựa vào thế của khối ASEAN để tiến vào các khu vực kinh tế khác là hết sức quan trọng. “Doanh nghiệp khó có thể nghĩ rằng, thị trường ASEAN sẽ giúp họ tăng đột biến xuất khẩu, vì thực chất, tỷ lệ buôn bán hàng hoá của các thành viên ASEAN trong nội khối cũng không phải là lớn. Tuy nhiên, nếu nhìn từ chiến lược các nước khác với ASEAN, có thể thấy, doanh nghiệp có thể tận dụng được các cơ hội. Chẳng hạn, đối tác Nhật Bản nhìn cả thị trường ASEAN để có chiến lược sản xuất và xuất khẩu hàng hoá”, ông Khánh phân tích. Chuyên gia trong lĩnh vực đàm phán hội nhập kinh tế quốc tế này cho rằng, với ví dụ về Nhật Bản nói trên, để đạt hiệu quả cao, các doanh nghiệp cần xác định mình sẽ chuẩn bị như thế nào để trở thành một điểm nhấn quan trọng trong dây chuyền sản xuất, tiêu thụ hàng hoá của đối tác.

Đây là cách làm đòi hỏi cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp phải có tầm nhìn dài hạn. Khi đó, thị trường ASEAN sẽ trở thành một điểm tựa quan trọng để các doanh nghiệp có thể vươn xa hơn.

Khó đạt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu 61,1 tỉ đô la

Mục tiêu kim ngạch xuất khẩu 61,1 tỉ đô la Mỹ trong năm 2010 là một thách thức lớn - Ảnh: Văn Nam

Với mục tiêu kim ngạch xuất khẩu năm 2010 là 61,1 tỉ đô la Mỹ, tăng 7% so với 2009, theo nhận định của Bộ Công Thương, đây là một thách thức lớn không dễ đạt được.

Cụ thể, kim ngạch xuất khẩu 3 tháng đầu năm đạt 14 tỉ đô la Mỹ (bình quân một tháng đạt 4,67 tỉ đô la), do vậy 9 tháng tiếp theo phải đạt trên 47 tỉ đô la nữa, bình quân mỗi tháng phải đạt gần 5,2 tỉ đô la Mỹ.

Bộ Công Thương cho rằng, nếu như theo cơ cấu xuất khẩu các quí của những năm trước và xu hướng nền kinh tế thế giới tiếp tục phục hồi chậm thì đây là một thách thức rất lớn cho toàn ngành.

Trong quí 1-2010, mặc dù kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tăng trưởng khá, gần 20% so với cùng kỳ, nhưng trong đó có nguyên nhân giá dầu thô ở mức cao, giá của các mặt hàng nông sản xuất khẩu cũng cao hơn so với cùng kỳ.

Tuy nhiên, Bộ Công Thương cho rằng lượng xuất khẩu của một số mặt hàng nông sản, dầu thô và than đá đã giảm trong quí 1 và sẽ còn giảm trong thời gian tới do sự hạn chế về sản lượng hàng hóa và việc hạn chế xuất khẩu tài nguyên.

Trong quí 1-2010, do một số mặt hàng nông sản giảm khối lượng xuất khẩu nên đã làm cho nhóm hàng nông sản giảm 524 triệu đô la Mỹ.

Trong khi đó, do phải cung cấp cho nhà máy lọc dầu Dung Quất nên lượng xuất khẩu dầu thô cũng giảm mạnh trong quí 1, ước chỉ đạt 1,3 tỉ đô la Mỹ, bằng 90,4% so với cùng kỳ năm ngoái, xuất khẩu than ước quí 1 cũng chỉ đạt khoảng 4,7 triệu tấn, bằng 84,4% so với cùng kỳ...

Giá hàng hoá chưa chịu giảm theo USD

Từ cuối năm 2009 đến nay, sau khi tỷ giá chính thức của đồng Việt Nam so với đôla được ngân hàng Nhà nước điều chỉnh hai lần, giá USD trên thị trường đã giảm sát giá chính thức, song người tiêu dùng vẫn chưa được hưởng lợi gì.

Ngày 11.4, bán đôla ở các tiệm vàng, cửa hàng kim hoàn ở mức 19.130 đồng/USD, so với tỷ giá của ngân hàng niêm yết là 19.100 đồng/USD, thì mức chênh lệch chỉ còn 30 đồng/USD (so với mức chênh lệch khoảng 1.000 đồng trước đây). Tại các siêu thị, cho đến thời điểm này vẫn chưa có nhà cung cấp nào điều chỉnh giá giảm xuống vì tỷ giá đã giảm. Trong khi đó, từ đầu năm 2010, nhiều nhà cung cấp đã đề nghị điều chỉnh giá thực phẩm, hoá mỹ phẩm, hàng nhập tăng bình quân 3 – 5% với lý do tỷ giá biến động.

Ông Khang, nhà kinh doanh hoá mỹ phẩm vừa nhập lô hàng về đến TP.HCM vào ngày 8.4, nói: “Tỷ giá mới giảm trong hai tuần trở lại đây, chưa có dấu hiệu nào cho thấy tỷ giá này có thể ổn định chắc chắn, nên nếu điều chỉnh giá bán xuống, lỡ tỷ giá tăng trở lại thì… mệt”.

Bà Nguyễn Phương Thảo, giám đốc Maximark nêu ý kiến: “Tỷ giá thị trường tự do gần bằng tỷ giá ngân hàng là do ngân hàng Nhà nước đã điều chỉnh tỷ giá. Còn từ trước đến giờ, người buôn bán luôn phải căn cứ theo tỷ giá thị trường tự do. Nếu tính theo thời điểm cùng kỳ năm ngoái, tỷ giá thị trường khoảng 18.200 – 18.400 đồng/USD, thì rõ ràng tỷ giá trên 19.100 đồng/USD hiện nay là đã tăng. Nhiều năm qua, tỷ giá đều biến động theo hướng tăng lên sau mỗi năm, do vậy việc đề nghị nhà cung cấp hàng nhập giảm giá chỉ làm được khi tỷ giá ổn định thời gian dài”.

Đến các thẩm mỹ viện đang niêm yết giá bán dịch vụ và sản phẩm bằng đôla, hầu hết các nơi vẫn giữ mức quy đổi cho khách là 19.000 đồng/USD. Cô Nhung, nhân viên thẩm mỹ viện trên đường 3.2 nói tỷ giá 19.000 đồng này đã giữ từ tháng 10.2009 đến nay, từ khi tỷ giá ở tiệm vàng và ngân hàng chênh nhau hơn 1.000 đồng/USD, khách đã đồng ý thoả thuận là lấy mức chênh trung bình. Vậy nên bây giờ tỷ giá ở tiệm vàng và ngân hàng bằng nhau chăng nữa, thì tiệm vẫn giữ giá này.

Mấy ngày qua, tỷ giá đôla Mỹ đã giảm nhưng giá nhóm hàng điện máy, máy tính vẫn như cũ. Trong khi các nhà bán lẻ “chốt giá” các nhà nhập khẩu bằng tỷ giá đúng với tỷ giá thị trường vào thời điểm nhận hàng thì giá bán ra, trong điều kiện tỷ giá thấp, nhà bán lẻ vẫn “lơ là” với độ chênh tỷ giá. “Nếu tỷ giá hạ mạnh, khoảng 5 – 7%, chắc chắn lúc đó mới có mặt bằng giá mới. Còn bây giờ tỷ giá giảm chưa tới 1%, không thể điều chỉnh giá mới được. Nếu lô hàng nào bán không tốt, chúng tôi sẽ có chính sách khuyến mãi bằng hình thức giảm giá để kích thích bán hàng”, nhà bán lẻ máy tính xách tay T., giải thích như vậy.

Đằng sau con số xuất khẩu 8 tỉ đô la của khu vực FDI

Theo Tổng cục Thống kê, tính chung quí 1-2010, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 14 tỉ đô la Mỹ, giảm 1,6% so với cùng kỳ năm 2009, trong đó, kim ngạch xuất khẩu của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đạt hơn 8 tỉ đô la Mỹ, tăng 29,3%, nhập khẩu khoảng 7,1 tỉ đô la Mỹ. Vậy khu vực FDI đang xuất siêu. Phải chăng đây là một thành tích?

Nhìn từ các con số

Trong bối cảnh kinh tế phục hồi sau suy giảm, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đang đẩy mạnh các hoạt động kinh doanh, đặc biệt là xuất nhập khẩu. Quí 1-2010, kim ngạch xuất khẩu không kể dầu thô đạt gần 6,7 tỉ đô la Mỹ, tăng 40%, nhập khẩu tăng 53% so với cùng kỳ năm trước. Nhập tăng nhanh hơn xuất cho thấy, các doanh nghiệp FDI đang hoạt động vẫn lo làm ăn và xuất khẩu lâu dài ở Việt Nam. Đây là tín hiệu tốt vì năm ngoái cả xuất, nhập khẩu đều giảm so với năm 2008. Nhưng nếu không tính xuất khẩu dầu thô thì các doanh nghiệp FDI vẫn nhập siêu hơn 400 triệu đô la Mỹ trong quí 1-2010.

Tình hình này cũng đã xảy ra vào năm 2009. Xuất khẩu không kể dầu thô là 23,64 tỉ đô la và nhập khẩu 24,87 tỉ đô la, tức là nhập siêu hơn 1,2 tỉ đô la. Còn năm 2008, tình hình cũng tương tự, và con số nhập siêu là hơn 4 tỉ đô la (không kể dầu thô).

Mức nhập siêu có vẻ được giảm bớt, nhưng thực ra là do sản xuất FDI bị đình trệ, giảm dần cả xuất và nhập trong hai năm 2008/2009. Nên nay có chút ít khôi phục trong quí 1 là đáng mừng. Cần duy trì đà khôi phục này và tạo thế tăng trưởng hơn nữa của các doanh nghiệp FDI, cho tương xứng với việc thực hiện FDI ngày càng lớn.

Nếu tính cả xuất khẩu dầu thô thì khu vực FDI xuất siêu đến gần 1 tỉ đô la Mỹ. Tuy nhiên, xuất siêu nhờ xuất khẩu dầu thô đến gần 1,4 tỉ đô la Mỹ, tức là dựa vào khai thác xuất khẩu tài nguyên thô, một hướng không thể phát triển mãi và cũng không nên khuyến khích.

Hơn nữa, nếu nhìn lại hai năm 2008 và 2009, con số xuất siêu cả năm của khu vực FDI cũng gấp 5-6 lần con số của quí 1-2010. Vậy thì, con số xuất siêu của quí 1 cũng không có gì bất thường.

Đi vào bản chất

Về cơ bản, sản phẩm của khu vực FDI thường được chia làm ba loại. Thứ nhất là sản phẩm trung gian. Thứ hai là sản phẩm cuối cùng nhưng được tiêu thụ ở thị trường nước ngoài theo đơn đặt hàng của công ty mẹ. Thứ ba là các sản phẩm được tiêu thụ trong nước.

Với loại sản phẩm thứ nhất, các doanh nghiệp FDI thực chất là một công xưởng với nguyên vật liệu chính được nhập khẩu, toàn bộ giá trị của sản phẩm được đưa ra nước ngoài (xuất khẩu) để đi qua các công đoạn tiếp theo, từ đó mới hình thành giá bán. Như vậy, về thực chất toàn bộ hoạt động của loại doanh nghiệp này hầu như không hạch toán lợi nhuận. Phía Việt Nam không những không thu được đồng thuế giá trị gia tăng nào mà ngược lại các doanh nghiệp FDI được hoàn thuế; thuế thu nhập doanh nghiệp cũng coi như không có (vì không có lợi nhuận)⁽²⁾ .

Với loại sản phẩm thứ hai, doanh nghiệp FDI tuy có chút lãi (không đáng kể) nhưng đó là một quy trình gần như khép kín. Về hạch toán lợi nhuận phía Việt Nam không được phép biết hoặc tham gia gì (vì vốn của chủ doanh nghiệp nước ngoài), như vậy việc xuất khẩu được bao nhiêu cũng chẳng liên quan gì đến mình.

Với loại sản phẩm thứ ba, tuy được tiêu thụ trong nước, nhưng hầu hết các nguyên vật liệu chính đều được nhập khẩu từ bên ngoài.

Chẳng hạn như bột ngọt (gần như 100% nguyên vật liệu là nhập khẩu), da cứng là 83%; giày thể thao là 76%; sứ vệ sinh là 74%; sơn hóa học 68,3%; bột giặt 56%...

Do quá trình hạch toán lợi nhuận khép kín của các doanh nghiệp FDI, nên dù là tiêu thụ trong nước cũng được xem thực chất là nhập khẩu.

Ngoài ra, các doanh nghiệp FDI thường “gửi giá” vào vật tư, máy móc nhập khẩu, làm tăng chi phí trung gian dẫn đến lỗ. Việc này làm ảnh hưởng đến nguồn ngoại tệ trong nước.

Vậy Việt Nam kỳ vọng và được gì từ khu vực FDI?

Có thể đã có không ít các doanh nghiệp FDI đã tận dụng yếu tố lao động rẻ trong các ngành công nghiệp gia công với công nghệ không cao, thậm chí với máy móc không phải thật hiện đại, để làm hàng xuất khẩu. Các doanh nghiệp này không chỉ thu lãi trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam, mà còn làm cho các công ty ở chính quốc lãi thêm khi tính cao giá công thiết kế, bản quyền, hậu cần hay tư vấn...

Cuối cùng, lợi nhuận thực đã “chảy” ra nước ngoài, tức cũng làm cho GDP thực phần nào bị “che khuất” và hơn thế nữa là làm cho GNI giảm bớt khi các doanh nghiệp FDI kê giá nguyên liệu phụ tùng nhập khẩu cao hơn (một hình thức chuyển giá). Do đó, có đến 50% doanh nghiệp FDI thông báo lỗ. Tình trạng này còn nghiêm trọng hơn ở TPHCM.

Ngoài ra qua một số khảo sát của Viện Kinh tế Việt Nam cho thấy một số doanh nghiệp FDI như “một góc trời riêng”, toàn bộ các vấn đề về kỹ thuật, công nghệ và khâu hạch toán người Việt nam không được biết và hầu như “không liên quan gì”. Như vậy việc tăng trưởng của các doanh nghiệp loại này (khá nhiều) thường không có sự lan tỏa, kích thích gì đến nền kinh tế trong nước.

Về lao động, khu vực này cũng chẳng thu hút được là bao. Hình 1 thể hiện lao động của khu vực kinh tế nhà nước, khu vực kinh tế tư nhân và khu vực FDI qua các năm.

Về hiệu quả đầu tư và chất lượng tăng trưởng

Về hiệu quả đầu tư và chất lượng tăng trưởng: Theo nghiên cứu ⁽³⁾ cho thấy trong 10 năm (1999-2009), ICOR của khu vực nhà nước, tư nhân và FDI lần lượt là: 7,76; 3,54; và 7,91. Nhìn ra thế giới, ICOR trung bình của nhóm tăng trưởng cao chỉ có 3,6. Khối FDI có chỉ số ICOR cao nhất và điều đó chứng tỏ hiệu quả của họ là thấp nhất.Còn về khía cạnh chuyển giao công nghệ, giai đoạn 2004-2009, hệ số TFP của các khu vực kinh tế nhà nước, tư nhân và doanh nghiệp FDI lần lượt là: 8,6; 3,1 và -17,6.

Theo nghiên cứu này, hệ số TFP của khối nhà nước cao nhất cho thấy mặc dù vốn đầu tư rót vào khu vực này nhiều (đầu tư không hiệu quả) nhưng sự chuyển giao công nghệ là có thật. Trong khi ở khối FDI thì chỉ số này lại âm (-17,6). Nghiên cứu cho rằng: “Như thế nghĩa là ở khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, sự tăng trưởng chủ yếu nhờ vào các yếu tố khác, ví dụ lao động rẻ, chứ không phải do công nghệ. Trên thực tế, khảo sát ở nhiều doanh nghiệp FDI cho thấy máy móc, công nghệ được đối tác nhập vào Việt Nam đều cũ kỹ hoặc đã khấu hao hết”.

____________________________________

⁽¹⁾ Tác giả xin cảm ơn GS. Nguyễn Quang Thái, anh Nguyễn Văn Huân, anh Nguyễn Thế Hưng và anh Vũ Ngọc Anh đã góp ý cho bài viết này.

⁽²⁾ Theo Cục Thuế TPHCM, hiện chỉ mới hơn 1.300 doanh nghiệp trong tổng số 2.730 doanh nghiệp FDI tại thành phố báo cáo tình hình tài chính trong 10 năm 1998-2008 về cục. Kết quả sơ bộ cho thấy, chỉ có 32% doanh nghiệp báo cáo có lãi, 68% còn lại báo cáo thua lỗ. Đặc biệt, có đến 90% doanh nghiệp dệt may báo cáo thua lỗ liên tục trong nhiều năm, nhưng vẫn không ngừng mở rộng quy mô hoạt động (trong khi đó đa số doanh nghiệp dệt may vốn đầu tư trong nước đều báo cáo có lãi).

⁽³⁾ Nghiên cứu của GS. Nguyễn Quang Thái và Bùi Trinh, báo Pháp luật TPHCM đưa một phần http://phapluattp.vn/20100303115828110p0c1013/canh-bao-hieu-qua-cua-fdi.htm